آن چيز است ، زيرا همانطورى كه روى آدمى هر اشاره اى را تحديد نموده به خود منتهى مىسازد ، همچنين از هر چيزى آن جهتى كه اشاره ديگران را به خود منتهى مىكند وجه آن چيز خواهد بود ، و به اين اعتبار مىتوان گفت كه : اعمال صالح وجه خداى تعالى است ، هم چنان كه كارهاى زشت وجه شيطان است . و اين اعتبار يكى از اعتباراتى است كه ممكن است آيات امثال : « يُرِيدُونَ وَجْه اللَّه » و « إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْه اللَّه » و غير آن را بر آن منطبق ساخت . چنان كه صفاتى را كه خداى تعالى به آن صفات با بندگان خود رو برو مىشود ، نظير رحمت ، خلق ، رزق و هدايت و امثال آن از صفات فعليه ، بلكه صفات ذاتيه اى را هم كه به وسيله آن مخلوقات خداى خود را تا حدى مىشناسند ، مانند علم و قدرت ، مىتوان وجه خدا دانست ، براى اينكه خداى تعالى به وسيله همين صفات ، با مخلوقات خود روبرو مىشود و مخلوقات نيز به وسيله آن به جانب خداوند خود رو مىكنند . هم چنان كه آيه « وَيَبْقى وَجْه رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرامِ » « 1 » نيز تا اندازه اى اشاره و يا دلالت بر اين معنا دارد ، زيرا از ظاهر آن استفاده مىشود كه كلمه « ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرامِ » صفت است براى « وجه » نه براى « رب » - دقت بفرمائيد - . و از اين روى وقتى صحيح باشد بگوييم ناحيه خدا جهت و وجه او است ، صحيح خواهد بود كه به طور كلى بگوييم هر چيزى كه منسوب به او است و به هر نوعى از نسبت به وى انتساب دارد ، از اسماء و صفاتش گرفته تا اديان و اعمال صالح بندگان و همچنين مقربين درگاهش ، از انبيا و ملائكه و شهدا و مؤمنينى كه مشمول مغفرتش شده باشند همه و همه وجه خدايند . و به اين بيان اولا ، معنى آيات زير به خوبى روشن مىشود : « وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 2 » و « مَنْ عِنْدَه لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه » « 3 » و « إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَيُسَبِّحُونَه » « 4 » و « وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ » « 5 » و

--> ( 1 ) و باقى مىماند وجه پروردگارت كه آن وجه صاحب جلالت و اكرام است . سوره الرحمن آيه 27 ( 2 ) و آنچه نزد خدا است باقى است . سوره نحل آيه 96 ( 3 ) و آنهايى كه نزد اويند از عبادت او سرپيچى ندارند . سوره انبيا آيه 19 ( 4 ) آنهايى كه نزد پروردگار تواند از عبادت او سرپيچى ندارند و او راى تسبيح مىكنند . سوره اعراف آيه 205 ( 5 ) كسانى راى كه در راه خدا كشته شده‌اند مرده مپندار ، بلكه آنان زنده و در نزد خداى خود روزى خوارند . سوره آل عمران آيه 169